De abdij van Kortenberg

De oudste vermeldingen van religieuze activiteit in Kortenberg gaan terug tot 1095: toen werd de kerk op de Kortenberg (de huidige Eikelenberg) omgevormd tot kloosterkerk. Minstens vanaf dan vormden de kluizenaressen die op de Kortenberg woonden een kloostergemeenschap. De oorspronkelijke kerk werd waarschijnlijk opgericht door de adellijke heren van Rotselaar om hun eigendom in Everberg te beschermen. Deze kerk bleef tot in 1771 de parochiekerk van Kortenberg. Daarna werd ze afgebroken en werd er een nieuwe kerk gebouwd in de Kerkstraat. De doopvont in de huidige kerk is een van de weinige overblijfselen van de oude kerk op de berg.

Rond 1210 zakten de kloosterzusters af naar het dal en stichtten ze er een Benedictinessenabdij. Na verloop van tijd kregen ze het recht om tienden (een soort belasting) te heffen op de omliggende gemeenten. De abdij groeide in de loop van de eeuwen onder de bescherming van lokale adellijke families uit tot een van de grote kloosters in de regio.

Evolutie van de abdijsite doorheen de eeuwen

Over de vroege geschiedenis van de abdijsite weten we weinig. Tijdens de 80-jarige oorlog in de 16^de eeuw werd de abdij geplunderd. Daarbij werden de relieken van stichteres Columba vernield.

Op de eerste gekende afbeelding van de abdij van Kortenberg, de Sanderus-kaart uit 1659, is te zien dat de abdij een groot ommuurd complex was met centraal abdijgebouwen (met grijze leien daken) en daarrond verschillende dienstgebouwen (met oranje pannendaken), een uitgestrekte boomgaard, visvijvers en een dubbele gracht. De toegangspoort in de Minneveldstraat uit die tijd is bewaard gebleven.

Vooraan links op de kaart is de nog bewaarde toegangspoort te zien, met links vijvers en een deel van de boomgaard. Het is op deze plaats dat later de vouwmeterfabriek ‘Le Cygne’ werd gebouwd.

Op een kaart van 1722 uit het Kaartboek van de abdij, door landmeter Everaert, is de situatie grotendeels hetzelfde.

In de 17 ^de en 18^de eeuw bleef de abdij dus grotendeels hetzelfde. Eind 18^de eeuw werden er delen van het eigenlijke klooster vernieuwd. Het huidige abdijgebouw dateert uit die periode.

Op het einde van de 18^de eeuw sloeg het noodlot toe. Onder de Franse bezetting na de Franse Revolutie werden in heel België kerkgoederen in beslag genomen. Ook de abdij van Kortenberg werd aangeslagen. Beatrix de Villers was de laatste abdis. Zij stierf in 1798, twee jaar na de inbeslagname.

Na de Franse Revolutie werd de abdij van Kortenberg door de Franse bezetter in beslag genomen en verkocht. Hierbij werd de site opgesplitst in verschillende delen. Deze wisselden in de 19^de eeuw meermaals van eigenaar en kregen verschillende niet-religieuze functies: woonhuis, buitenverblijf, melkerij, fabriek, gemeentehuis of gemeenteschool.

In 1796 kochten twee adellijke heren, Cornelis Van den Burggraaf en Max van Grave, de abdijsite. Sindsdien is de abdijsite verdeeld over verschillende eigenaars. Het poortgebouw werd bij de eerste verkoop in twee gesplitst, wat tot op heden het geval is. De abdijgebouwen werden in gebruik genomen als adellijke woning.

In 1832 lieten de nieuwe eigenaars, Julie-Barbe d’Eesbeeck en Jean Amand Matthieu, een deel van de oude gebouwen van de abdij afbreken, waardoor het huidige gebouwencomplex ontstond.

Eind 18^de eeuw werden delen van het klooster vernieuwd. Het huidige abdijgebouw dateert uit die periode.

In 1933 kocht kanunnik Fr. Misonne het abdijkasteel en maakte er een retraitehuis van. Zelf woonde hij vele jaren in het ‘Veehof’. Hij zorgde in 1960 voor de uitbreiding met moderne bijgebouwen en een nieuwe kapel. Later schonk hij het geheel aan het bisdom, waardoor de abdijsite meer dan 150 jaar na de onteigening terug in religieuze handen kwam.

Tot op vandaag zijn de gebouwen van de abdij met de aansluitende gronden eigendom van het bisdom, het dagelijks beheer is dankzij een erfpacht in handen van vzw De Oude Abdij Kortenberg. Het park is in ondererfpacht gegeven aan Gemeente Kortenberg.

Bronnen

• R. Mollie, 'Le Cygne' of 'het meterfabriekske' in de Minneveldstraat te Kortenberg, Curtenberg, 2015, nr. 4, p. 149-154.  
• H. Vannoppen, “Het abdijkasteel van Kortenberg in het nieuwe regime”, De Brabantse Folklore, maart 1977, nr . 213, p. 13-91.
• H. Vannoppen, “Het abdijkasteel van Kortenberg in het nieuwe regime”, De Brabantse Folklore, juni 1977, nr . 214, p. 165-206.
• Foto's: familiearchief Quentin Lafosse