Vouwmeterfabriek Le Cygne

De site van de vroegere vouwmeterfabriek ‘Le Cygne’ (De Zwaan) maakte oorspronkelijk deel uit van de site van de abdij van Kortenberg.

Op de eerste gekende afbeelding van de abdij van Kortenberg, de Sanderus-kaart uit 1659, wordt de abdijsite in volle glorie getoond. Het geheel was een groot ommuurd complex met centraal de eigenlijke abdijgebouwen (met grijze leien daken) en daarrond verschillende dienstgebouwen (met oranje pannendaken). Rondom de abdij was er een uitgestrekte boomgaard en een dubbele gracht. Links achteraan zie je de kerk op de berg.

Vooraan links op de kaart is de nog bewaarde toegangspoort te zien, met links vijvers en een deel van de boomgaard. Het is op deze plaats dat later de vouwmeterfabriek ‘Le Cygne’ werd gebouwd.

Op een kaart van 1722 uit het Kaartboek van de abdij, door landmeter Everaert, is de situatie grotendeels hetzelfde.

Na de Franse Revolutie werd de abdij van Kortenberg door de Franse bezetter in beslag genomen en verkocht. Hierbij werd de site opgesplitst in verschillende delen.

De verkoopakte en bijhorende kaart van 1796 bleven bewaard. Zij bieden een schat aan informatie. Het gebied van de huidige site is ingetekend in twee kleuren. Linksonder is er een stuk grond aangeduid als moestuin van de portier. Daarboven is de rest van het terrein aangeduid als boomgaard met fruitbomen. Het poortgebouw zelf en de portierswoning zijn duidelijk getekend. De portierswoning is momenteel volledig verdwenen, het poortgebouw staat er wel nog.

In 1796 kochten twee adellijke heren, Cornelis Van den Burggraaf en Max van Grave, de abdijsite. Sindsdien is de abdijsite verdeeld over verschillende eigenaars. Het poortgebouw werd bij de eerste verkoop in twee gesplitst, wat tot op heden het geval is. De abdijgebouwen werden in gebruik genomen als adellijke woning.

In 1830 kocht de gemeente de ingangspoort om er het gemeentehuis en een school in onder te brengen. Twee gemengde klassen genoten hier tot 1874 basisonderwijs. Hierna verhuisde de school naar het nieuw opgerichte gemeentehuis op de steenweg. De eigenaar van de kasteelabdij kocht de poort hierna terug.

In 1832 lieten de nieuwe eigenaars, Julie-Barbe d’Eesbeeck en Jean Armand Matthieu, een deel van de oude gebouwen van de abdij afbreken, waardoor het huidige gebouwencomplex ontstond. Een van de achterkleinkinderen, Josette Matthieu, trouwde met Victor Lafosse, de kleinzoon van de oprichter van de vouwmeterfabriek 'Le Cygne'.

Le Cygne

Een deel werd gebruikt als pachthof en stond bekend als ‘de Bouwerij’. In 1897 was het de eerste melkerij van Marie Salkin. Er waren stallen voor het vee. De staat van het goed was bedenkelijk en vrij snel verhuisde Marie Salkin naar het Veehof, haar tweede vestiging. In 1920 werd de Bouwerij gekocht door Fernand Lafosse, die er een bedrijf in oprichtte met de naam ‘Le Cygne’ (De Zwaan). 

Het bedrijf produceerde houten vouwmeters en later ook waterpassers. Het stond internationaal bekend voor zijn producten van hoge kwaliteit. Alle onderdelen van de vouwmeters, van de houten latjes  tot de metalen klinknagels en zelfs het karton voor de verpakking, werden op de site zelf vervaardigd.

In de hoogdagen werkten er meer dan 100 personeelsleden, vaak Kortenbergenaren. In 1953 waren er nog 25 mensen aan de slag.

De werkplaatsen werden in een bouwcampagne in de jaren 1920 opgetrokken. De meeste van deze gebouwen bestaan nu nog, maar in de jaren 1950 brandde het achterste deel van de ateliers af.

Tot de jaren 1990 leidden opeenvolgende erfgenamen de fabriek. Nadien stopte de productie en werden de fabrieksgebouwen grotendeels leeggemaakt. Het bedrijf werd omgevormd tot een groothandel in gereedschap. De familie Lafosse gebruikte de fabrieksgebouwen als opslagplaats tot ze in 2025 werden gekocht door de gemeente.

Productieproces

Het hout voor de vouwmeters van de fabriek kwam uit Virton. Daar werden de bomen gewaterd en in brede planken gezaagd. waarna ze rechtstreeks in Kortenberg geleverd werden. In de zagerij van de fabriek werden de planken kleiner gezaagd en ontschorst waarna ze een jaar bleven ‘winddrogen’. Het hout ging daarna nog een droogoven in om de juiste vochtigheidsgraad te krijgen. Als laatste bewerking in de schrijnwerkerij werden de planken gezaagd in plankjes van 25 cm.

In het atelier werden de planken dan op de juiste maat gefreesd en geboord, beschilderd en bedrukt. Als laatste bewerking werden de metalen onderdelen – scharnieren en uiteinden – samengeperst met de houten latjes. Alle onderdelen van de vouwmeters, van de houten latjes  tot de metalen klinknagels en zelfs het karton voor de verpakking, werden op de site zelf vervaardigd.

Sinds 1934 ijkt de nationale overheid alle meettoestellen. Elke vouwmeter van 2 m mocht maximaal 1,5 mm afwijken. Dit werd wekelijks gecontroleerd. Afgekeurde latjes werden in twee gezaagd en als tuinetiket verkocht.

Toekomst van de site

Eind 2025 kocht de gemeente Kortenberg de hele site met als doel deze open te stellen voor de gemeenschap. De komende jaren wordt er gezocht naar een nieuwe invulling voor de site waarbij het de bedoeling is dat deze toegankelijk wordt voor alle inwoners van de gemeente.

Bronnen

• R. Mollie, 'Le Cygne' of 'het meterfabriekske' in de Minneveldstraat te Kortenberg, Curtenberg, 2015, nr. 4, p. 149-154.  
• H. Vannoppen, “Het abdijkasteel van Kortenberg in het nieuwe regime”, De Brabantse Folklore, maart 1977, nr . 213, p. 13-91.
• H. Vannoppen, “Het abdijkasteel van Kortenberg in het nieuwe regime”, De Brabantse Folklore, juni 1977, nr . 214, p. 165-206.
• Foto's: familiearchief Quentin Lafosse